Tam Cúc Ngày Tết: Bộ 32 Quân, Cách Chơi Và Góc Trò Dân Gian Ở Khu Du Lịch

Tam Cúc Ngày Tết

Đêm hai mươi chín Tết ở một làng đồng bằng Bắc Bộ. Nồi bánh chưng sôi lục bục trên bếp củi, phải canh thêm mấy tiếng nữa. Bà, mẹ và mấy cô em gái trải manh chiếu cạnh bếp, rút ra bộ bài dài và hẹp có chữ Hán đen đỏ. Một ván tam cúc bắt đầu. Ai cũng tỉnh hẳn.

Tam cúc, trò bài của mùa xuân miền Bắc

Tam cúc là trò chơi bài lá dân gian phổ biến ở miền Bắc. Luật không phức tạp, nên người lớn trẻ nhỏ đều chơi được. Ngày thường thì chơi lúc rảnh, còn ngày Tết thì gần như nhà nào có bà, có mẹ cũng có một bộ. Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen chơi tam cúc trong lúc đợi nồi bánh chưng chín, vừa để thức cho đỡ buồn ngủ, vừa có chuyện cười với nhau.

Ngày xưa, người chơi tam cúc chủ yếu là phụ nữ. Đàn ông trong làng hay chơi tổ tôm hơn, một trò nhiều quân và nhiều luật hơn hẳn, đòi người chơi phải nhớ bài và tính nước kỹ, nên hợp với những buổi ngồi lâu của các ông trong nhà.

Bộ bài 32 quân gồm những gì

Bộ bài tam cúc có 32 quân, chia làm hai màu đỏ và đen, mỗi màu 16 quân. Tên quân lấy từ cờ tướng, chữ Hán trên quân bài cũng giống quân cờ. Mỗi màu gồm một Tướng, hai Sĩ, hai Tượng, hai Xe, hai Pháo, hai Mã và năm Tốt.

Thứ tự lớn nhỏ theo luật phổ biến là Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt. Hai quân cùng tên thì quân đỏ lớn hơn quân đen. Quân lớn nhất cả bộ là Tướng đỏ, hay được gọi là tướng ông. Tướng đen thì gọi là tướng bà. Nhỏ nhất là Tốt đen.

Lá bài hình chữ nhật dài, nền trắng, chữ đen, quân đỏ có thêm dấu triện tròn màu đỏ. Mặt sau của cả 32 quân giống hệt nhau để không ai nhìn trộm được.

Muốn xem hình quân bài và đọc thêm về các biến thể, bạn có thể tham khảo mục tam cúc trên Wikipedia tiếng Việt.

Cách chơi theo luật phổ biến

Luật dưới đây là cách chơi thường gặp. Mỗi làng, mỗi nhà có thể khác, nên hỏi trước khi ngồi vào chiếu.

Tam cúc chơi đẹp nhất với bốn người, mỗi người tám quân. Chơi ba người hoặc hai người cũng được, khi đó thường bỏ bớt vài quân cho chia đều. Một người xáo bài, một người bắt cái để xác định ai được đi trước.

Người cầm cái ra bài trước và “gọi”: một cây, đôi cây hay ba cây. Những người còn lại phải ra đúng số quân đó, úp mặt xuống chiếu. Sau đó lật bài lần lượt, ai có bài lớn nhất thì ăn cả lượt và giành quyền gọi tiếp. Ai biết mình thua có thể “chui”, tức chịu thua mà không lật bài lên, để khỏi lộ bài cho người khác thấy. Chui đúng lúc là một kỹ năng.

Các bộ quân hay gặp gồm đôi, tức hai quân cùng tên cùng màu, và bộ ba, tức Tướng Sĩ Tượng hoặc Xe Pháo Mã cùng màu. Bốn quân Tốt cùng màu gọi là tứ tử, năm Tốt cùng màu là ngũ tử, cả hai đều hiếm và có luật riêng. Ở lượt gọi đầu tiên khi chơi bốn người còn có câu quen thuộc “cấm tướng, cấm sĩ, lấy tượng cầm đầu”, nghĩa là lượt đó không được ra Tướng hay Sĩ.

Cách tính thắng thua cuối ván cũng tùy nhà. Thường thì dựa vào số quân mỗi người ăn được.

Góc trò chơi dân gian ở khu du lịch dịp Tết

Những năm gần đây, nhiều khu du lịch, làng văn hóa và điểm vui chơi tổ chức không gian Tết xưa cho khách: có cây nêu, có bánh chưng, có góc trò chơi dân gian như ô ăn quan, đánh đáo, bịt mắt bắt dê. Một chiếu tam cúc đặt giữa không gian ấy rất hợp, vì khách lớn tuổi nhìn là nhận ra ngay, còn khách trẻ thì tò mò.

Nếu đang vận hành một khu như vậy, có vài điều nên tính. Nên in sẵn một tấm bảng nhỏ giải thích tên quân và thứ tự lớn nhỏ. Chọn chỗ có mái che, ánh sáng đủ, có chiếu hoặc phản thấp để khách ngồi. Bố trí một nhân viên hoặc cộng tác viên biết chơi để hướng dẫn vài ván đầu. Và quan trọng là ghi rõ đây là trò chơi giải trí, không có tiền thưởng.

Với khách nước ngoài, đây là một cách dễ gần để làm quen với Tết Việt. Một bộ bài tam cúc cũng là món quà lưu niệm nhỏ gọn, dễ mang theo.

Các trò bài dân gian nay cũng có bản online để chơi khi không ngồi cùng chiếu được. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên và cần chơi có trách nhiệm.

Giữ nếp chơi cho đúng tinh thần Tết

Tam cúc gắn với những đêm cuối năm, với tiếng cười quanh bếp lửa. Nó vui vì chơi cùng người thân. Thắng thua chẳng đáng là bao.

Năm nay, nếu nhà bạn còn giữ bộ tam cúc cũ, thử lấy ra chơi một ván trong lúc canh nồi bánh. Biết đâu lũ trẻ lại thích. Thử xem.